Maria Dąbrowska w "Nocach i dniach" przedstawiła proces przemian historycznych. Proces ten został przedstawiony na przykładzie szeregu świetnie zarysowanych postaci ludzkich. Na czoło tych postaci wysuwają się Barbara i Bogumił. Dla Barbary fakt, że mąż utracił majątek biorąc udział w walce z zaborcą jest przedmiotem dumy. Żywi ona niechęć do ludzi bogacących się w latach popowstaniowych, obawia się, aby ona sama i jej rodzina nie uległy degradacji społecznej. Barbara z jednej strony tkwi w kręgu pojęć i obyczajów świata szlacheckiego, z drugiej jest człowiekiem nowego typu. Marzy o tym, aby dzieci nie zostały wychowane na prostaków, aby przenieść się ze wsi do miasta, a swoje życie traktuje jako klęskę osobistych ambicji, przy czym za przyczynę tej klęski uważa młodzieńczą nieudaną miłość. Uosobienie Barbary cechuje stały wewnętrzny niepokój, zamartwianie się z najbłahszych przyczyn, łatwe uleganie nastrojom przygnębienia i depresji. Bogumił Niechcic miał życie o wiele trudniejsze od życia Barbary. Tułał się po świecie, poznał trud pracy fizycznej i doświadczył różnych upokorzeń. Dlatego umie godzić się z losem i każdą sytuacją, w jakiej się znajduje uważa za naturalną. Nie żywi żadnych ambicji zajęcia w życiu wyższego stanowiska w hierarchii społecznej. Bogumił jest zdolny do uczuć silnych i głębokich - miłość do żony, rozpacz po stracie dziecka. Jednocześnie jednak umie brać życie zawsze od strony najlepszej. Na taką postawę wpływa stosunek Bogumiła do pracy. Myśl o pracy stanowi główną treść jego życia. Stosunek Bogumiła do pracy jest rzetelny i bezinteresowny. Nie jest to już stosunek posiadacza ziemi traktowanej jako własność. Bogumił pracuje na cudzym z tym samym oddaniem, z jakim pracowałby u siebie. Postawa Bogumiła jest charakterystyczna dla pokolenia, które przeżyło w młodości klęskę powstania i związane z nią rozczarowanie, a po powstaniu realizowało hasła pracy organicznej.